← Terug naar de kennisbank

Kennisbank · Verbindend Zakendoen

Mensen veranderen niet omdat jij een goed plan hebt

Als Six Sigma Expert heb ik behoorlijk wat veranderingsprocessen meegemaakt, begeleid en soms zelf veroorzaakt. Nieuwe processen, andere verantwoordelijkheden, reorganisaties, kostenbesparingen, internationale veranderingen. Op papier kon het allemaal uitstekend kloppen. De businesscase was doorgerekend, het proces logischer en de planning helder. En dan bleken er ook nog mensen bij betrokken te zijn.

Als Six Sigma Expert heb ik behoorlijk wat veranderingsprocessen meegemaakt, begeleid en soms zelf veroorzaakt. Nieuwe processen, andere verantwoordelijkheden, reorganisaties, kostenbesparingen, internationale veranderingen. Op papier kon het allemaal uitstekend kloppen. De businesscase was doorgerekend, het proces logischer en de planning helder. En dan bleken er ook nog mensen bij betrokken te zijn.

Dat laatste klinkt flauw, maar daar gaat het verrassend vaak mis. We denken dat verandering volgt zodra we goed genoeg hebben uitgelegd waarom het nieuwe beter is. Presentatie erbij, planning op het scherm, taken verdelen en vooruit. Alleen werkt een mens niet als een procesdiagram waarin je links iets verandert en rechts automatisch het gewenste gedrag verschijnt.

Daarom had het boek Switch – durf te veranderen van Chip en Dan Heath wat mij betreft best eerder geschreven mogen worden. De kern is eenvoudig: als je wilt dat iets verandert, moet uiteindelijk iemand ergens anders gaan handelen. Om dat voor elkaar te krijgen, moet je volgens de auteurs drie dingen meenemen: de rationele Berijder, de emotionele Olifant en het Pad waarover ze samen moeten bewegen. Jaren later vind ik dat beeld nog steeds bruikbaar.

Verandering kan rationeel kloppen en toch menselijk ontsporen

Mijn eigen ervaringen met verandering zijn niet alleen positief. In juni 2011 werd ik samen met mijn team onaangenaam verrast door een besluit waardoor we plotseling zelf onderdeel werden van de verandering. Geen mooie veranderstrategie meer vanaf de zijlijn; we stonden er middenin.

Later gaf ik een training bij een multinational in Zwitserland waar een reorganisatie speelde. Tijdens de eerste training zaten negen mensen in de zaal. Twee maanden later waren het er nog vier. Een aantal van de anderen was inmiddels ontslagen en ziek thuis. Dat vergeet je niet zomaar.

Niet omdat organisaties nooit mogen reorganiseren of afscheid nemen van mensen. Soms moet dat. Maar de manier waarop je verandering organiseert doet ertoe. Juist wanneer onzekerheid groot is, wordt communicatie belangrijker. Mensen luisteren niet alleen naar wat je zegt. Ze letten ook op wat je doet, wat je achterwege laat, wie informatie krijgt, wanneer besluiten worden genomen en of de werkelijkheid overeenkomt met de woorden waarmee het veranderproces ooit begon. Je kunt dus een bedrijfseconomisch uitstekend besluit nemen en tegelijkertijd veel vertrouwen verliezen.

Veranderleider luistert naar zorgen van haar team

De Berijder wil weten waarheen

In Switch staat de Berijder voor onze rationele kant. Die wil begrijpen wat er moet veranderen en waarom. De Heath-broers adviseren onder meer om te kijken naar wat al werkt, het gewenste gedrag concreet te maken en duidelijk te laten zien waar je naartoe wilt.

Dat klinkt eenvoudig, maar organisaties zijn opvallend goed in abstracte veranderwoorden. We gaan “transformeren”, “versnellen”, “meer eigenaarschap creëren” of “de klant centraler stellen”. Iedereen knikt en loopt daarna terug naar zijn bureau met de vraag wat hij morgen anders moet doen. Daar herken ik Visie en Structuur in. Visie geeft betekenis: waarom doen we dit en waar willen we naartoe? Structuur vertaalt dat naar de werkelijkheid. Wat verandert er concreet? Wat blijft hetzelfde? Wie beslist? Welke stap komt eerst? En wat betekent dit voor mijn werk?

Zolang mensen daarop geen antwoord hebben, is weerstand soms gewoon informatiegebrek in een wat emotionelere verpakking.

De Olifant heeft weinig boodschap aan je PowerPoint

Dan is er de Olifant: onze emotionele kant. Je kunt rationeel volledig begrijpen waarom verandering noodzakelijk is en er toch helemaal niet klaar voor zijn. Dat vind ik misschien wel het meest onderschatte onderdeel van verandercommunicatie. Een directie heeft vaak maanden over een verandering nagedacht voordat zij ermee naar buiten komt. Scenario’s zijn besproken, berekeningen gemaakt, bezwaren gewogen. Wanneer het besluit eindelijk wordt gepresenteerd, is de leiding al veel verder in het verwerkingsproces. De medewerker hoort het die ochtend voor het eerst en krijgt misschien twintig minuten later de vraag of hij “mee kan in de nieuwe richting”. Dat is nogal wat.

Vertrouwen laat zich niet versnellen omdat het projectplan anders uitloopt. Mensen willen soms eerst begrijpen wat een verandering betekent voor hun positie, relaties, zekerheid of professionele identiteit. Dat betekent niet dat iedere emotie eindeloos besproken moet worden. Het betekent wel dat je niet kunt verwachten dat iemand rationeel instemt en emotioneel onmiddellijk op dezelfde plek staat.

En soms ligt het gewoon aan het Pad

Het derde element uit Switch vind ik minstens zo belangrijk: maak het gewenste gedrag gemakkelijker. De Heath-broers noemen dat het Pad effenen. Pas de omgeving aan, ontwikkel gewoontes en zorg dat nieuw gedrag zich kan verspreiden.

Want soms roepen we om gedragsverandering terwijl de organisatie het oude gedrag nog uitstekend faciliteert. We willen meer samenwerking, maar beoordelen mensen uitsluitend op individuele resultaten. Ook willen we eigenaarschap, maar ieder besluit moet langs drie managementlagen. Ondertussen moeten medewerkers klanten sneller helpen, terwijl het systeem zes goedkeuringen vereist. Vervolgens sturen we iedereen naar een training over proactiviteit. Dan ligt het probleem misschien niet tussen de oren van de medewerker.

Daar komt Actie in beeld. Mensen moeten daadwerkelijk kúnnen handelen. Als het nieuwe gedrag structureel moeilijker is dan het oude, wint het oude verrassend vaak.

Weerstand is informatie

Dat is ook waarom ik de oorspronkelijke titel Obstakels in veranderingsprocessen overwinnen niet meer vind passen. Het woord overwinnen suggereert dat weerstand vooral iets is wat uit de weg moet. Daar geloof ik niet meer in.

Weerstand kan lastig zijn, maar ook buitengewoon waardevolle informatie bevatten. Mogelijk klopt de Visie niet. Misschien ontbreekt Vertrouwen. Soms blijkt de Structuur onduidelijk. Misschien verhindert het systeem de gewenste Actie. En soms hebben mensen gewoon gelijk wanneer ze zeggen dat een verandering niet werkt.

Goed leiderschap betekent dan niet dat je ze effectiever moet overtuigen. Het betekent dat je scherp genoeg luistert om het verschil te horen tussen angst voor verandering en een terecht bezwaar tegen een slecht plan.

Verandering begint uiteindelijk bij gedrag

De zin uit Switch die bij mij is blijven hangen, is in essentie heel eenvoudig: als er iets moet veranderen, moet iemand ergens iets anders gaan doen. Daarvoor is een goed plan nodig, maar ook betekenis, vertrouwen, duidelijkheid en ruimte om werkelijk te handelen. Of, in de taal van de Verbindende Code: Visie, Vertrouwen, Structuur en Actie. Wanneer die vier elkaar versterken, hoeft verandering minder hard geduwd te worden. Mensen begrijpen beter waarom iets gebeurt, kunnen zich ertoe verhouden, weten wat er van hen verwacht wordt en krijgen de mogelijkheid om zelf in beweging te komen.

En zelfs wanneer de uitkomst pijnlijk is, zoals bij een reorganisatie of afscheid, kun je mensen nog steeds met helderheid en respect behandelen. Misschien is dát wel de echte test van veranderleiderschap.

Loop je tegen drie concrete veranderingen aan waarbij mensen wel lijken te begrijpen wat de bedoeling is, maar de beweging uitblijft? Neem ze mee in een kennismakingsgesprek. We kijken samen waar Visie, Vertrouwen, Structuur of Actie ontbreekt en wat dat betekent voor de manier waarop je communiceert en besluit.

Wil je eerst ontdekken welke taal jij zelf van nature het gemakkelijkst spreekt en welke behoefte je daardoor in verandering mogelijk minder vanzelfsprekend meeneemt? Doe de Code Quiz.